Dla chórzystów
Podstawy teorii muzyki dla chórzystów - od nazw dźwięków po interwały. Każdy rozdział rozwija się osobno, a link do niego można skopiować z paska adresu.
Zanim nauczysz się czytać nuty, poznaj nazwy dźwięków. Jest ich zaskakująco mało.
Najpierw dwa słowa, które często się mylą: dźwięk to to, co słyszysz i śpiewasz, a nuta to znak, którym ten dźwięk zapisano na papierze.
W muzyce używamy tylko siedmiu nazw: c d e f g a h. Po h znowu przychodzi c, tyle że wyżej. Ciąg powtarza się w górę i w dół jak dni tygodnia: po niedzieli znowu jest poniedziałek, ale już następny.
Odległość od jednego c do następnego to oktawa. Dwa dźwięki o tej samej nazwie w różnych oktawach brzmią „tak samo, tylko wyżej”. Dlatego kiedy kobiety i mężczyźni śpiewają razem tę samą melodię, zwykle śpiewają ją w odległości oktawy, a i tak słychać jedną melodię.
Białe klawisze fortepianu to właśnie c d e f g a h. Czarne układają się na przemian w grupy po dwa i po trzy. C leży zawsze tuż na lewo od grupy dwóch czarnych klawiszy, a od niego łatwo odliczyć resztę.
Najmniejsza odległość między dźwiękami w naszej muzyce to półton, czyli dwa sąsiednie klawisze, bez względu na kolor. Dwa półtony to cały ton.
Między większością białych klawiszy leży czarny, więc są od siebie o cały ton: c–d, d–e, f–g, g–a, a–h. Wyjątki to e–f i h–c. Tam czarnego klawisza nie ma, więc są od siebie o półton. Zapamiętaj te dwa miejsca, bo wrócą przy tonacjach i interwałach.
Cała oktawa ma 12 półtonów.
♯ podwyższenie: -is ♭ obniżenie: -es
Czarne klawisze nie mają własnych liter. Nazywamy je od sąsiadów:
| podstawowy | podwyższony | obniżony |
|---|---|---|
| c | cis | ces |
| d | dis | des |
| e | eis | es |
| f | fis | fes |
| g | gis | ges |
| a | ais | as |
| h | his | b |
Są trzy wyjątki: es (nie „ees”), as (nie „aes”) i b. Obniżone h nie nazywa się „hes”, tylko po prostu b.
Jeden klawisz, dwie nazwy. Czarny klawisz między c i d to jednocześnie cis i des. Brzmi tak samo, a nazwa zależy od tego, jak zapisano go w nutach. To zjawisko nazywa się enharmonią. Tak samo jest z rzadszymi nazwami z tabeli: eis brzmi jak f, a ces jak h.
Kiedy dyrygent mówi „soprany zaczynają od fis”, chodzi o czarny klawisz tuż nad f.
W nutach podwyższenie i obniżenie zapisuje się znakami ♯ (krzyżyk) i ♭ (bemol). Więcej o nich w rozdziale 4.
Jak nazywa się dźwięk o półton wyższy od f?
fis
Ile półtonów ma cały ton?
dwa
Jak nazywa się obniżone h?
b
Wiesz już, jak nazywają się dźwięki. Teraz zobaczysz, jak zapisuje się je na papierze i jak odczytać z nut, który dźwięk masz zaśpiewać.
Nuty zapisuje się na pięciolinii, czyli na pięciu poziomych liniach. Linie i pola między nimi liczymy zawsze od dołu.
Nuta leży albo na linii (linia przechodzi przez jej środek), albo w polu między liniami. Im wyżej nuta, tym wyższy dźwięk. Krok z linii do sąsiedniego pola to krok do następnej litery: z e na f, z f na g.
Gdy dźwięk nie mieści się na pięciolinii, nad nią albo pod nią dopisuje się krótkie linie dodane.
Sama pięciolinia nie mówi jeszcze, jaki dźwięk leży na której linii. Mówi to dopiero klucz na jej początku.
Klucz wiolinowy zaczyna się spiralą owiniętą wokół drugiej linii od dołu. Ta linia to g i od niej odczytujesz resztę.
Linie i pola na przemian dają kolejne litery: e (f) g (a) h (c) d (e) f. Wystarczy więc znać jeden dźwięk i liczyć krokami.
Pierwsze litery zdania dają kolejne linie od dołu: Ewa Gra Hymn Dla Franka (e g h d f).
Pola od dołu układają się w słowo f a c e, po angielsku „twarz”.
Klucz basowy ma dwie kropki po obu stronach czwartej linii od dołu. Ta linia to f.
To samo miejsce na pięciolinii oznacza w każdym kluczu inny dźwięk. Druga linia to g w kluczu wiolinowym, ale h w basowym. Dlatego zawsze najpierw patrz na klucz.
Linie od dołu: Gdy Hania Dyryguje, Fagoty Akompaniują (g h d f a).
Pola od dołu: Ala Codziennie Esy Gra (a c e g).
Możesz też liczyć od f na czwartej linii, krokami w górę albo w dół, tak jak w kluczu wiolinowym od g.
Między kluczem wiolinowym a basowym leży jeden wspólny dźwięk: c razkreślne (c¹), nazywane też środkowym c. W kluczu wiolinowym zapisuje się je na pierwszej linii dodanej pod pięciolinią, a w basowym na pierwszej linii dodanej nad nią. To ten sam dźwięk i ten sam klawisz w środku klawiatury.
Nazwy dźwięków powtarzają się co oktawę, więc każda oktawa ma swoją nazwę i swój sposób zapisu:
| oktawa | zapis |
|---|---|
| wielka | C D E F G A H |
| mała | c d e f g a h |
| razkreślna | c¹ d¹ e¹ … h¹ |
| dwukreślna | c² d² e² … h² |
Każda oktawa zaczyna się od c. Głosy chóru mieszczą się mniej więcej w tych czterech.
Teraz dokładnie: linie w kluczu wiolinowym to e¹ g¹ h¹ d² f², a w kluczu basowym G H d f a. Gdy w nutach sopranów pojawia się a², to nuta na pierwszej linii dodanej nad pięciolinią.
Partytura chóralna ma albo cztery pięciolinie, po jednej na głos, albo dwie: górną z kluczem wiolinowym dla sopranów i altów oraz dolną z kluczem basowym dla tenorów i basów. Na wspólnej pięciolinii głosy rozróżnia kierunek laski, czyli kreski przy nucie. Wyższy głos ma laski w górę, niższy w dół: sopran w górę, alt w dół, tenor w górę, bas w dół. Gdy dwa głosy śpiewają ten sam dźwięk, nuta ma dwie laski.
Jaki dźwięk leży na drugiej linii w kluczu wiolinowym?
g¹
Jaki dźwięk leży na czwartej linii w kluczu basowym?
f
Kto czyta w kluczu wiolinowym, ale śpiewa oktawę niżej?
tenory
Na dolnej pięciolinii nuta ma laskę w dół. Czyj to głos?
basów
Wysokość dźwięku to połowa informacji w nutach. Druga połowa to rytm, czyli jak długo każdy dźwięk trwa i kiedy wchodzi następny. W chórze rytm jest wspólny dla wszystkich: można na chwilę zgubić dźwięk, ale wejście nie w porę słychać od razu.
cała nuta
dwie półnuty
cztery ćwierćnuty
osiem ósemek
Długość dźwięku poznajesz po wyglądzie nuty:
| nuta | wygląd | ile ćwierćnut |
|---|---|---|
| cała nuta | pusta główka, bez laski | 4 |
| półnuta | pusta główka z laską | 2 |
| ćwierćnuta | pełna główka z laską | 1 |
| ósemka | pełna główka, laska z chorągiewką | ½ |
| szesnastka | pełna główka, laska z dwiema chorągiewkami | ¼ |
Każda kolejna wartość jest dwa razy krótsza od poprzedniej: cała nuta to dwie półnuty, półnuta to dwie ćwierćnuty i tak dalej. Kilka ósemek albo szesnastek obok siebie łączy się zwykle belką zamiast osobnych chorągiewek. Belka nie zmienia długości, tylko ułatwia czytanie.
Wartości nie są długościami w sekundach. Mówią tylko, jak nuty mają się do siebie. Ile naprawdę trwa ćwierćnuta, zależy od tempa (o nim niżej).
Kropka za nutą przedłuża ją o połowę jej wartości. Półnuta z kropką trwa trzy ćwierćnuty (2 + 1), a ćwierćnuta z kropką trzy ósemki.
Łuk łączący spina dwie nuty o tej samej wysokości w jeden dłuższy dźwięk. Śpiewasz go raz i trzymasz przez obie wartości, bez ponownego wejścia. Łuk często przechodzi przez kreskę taktową, gdy dźwięk trwa dłużej, niż mieści się w jednym takcie.
Trzy nuty z cyfrą 3 nad nimi to triola: trzy równe dźwięki w czasie, w którym normalnie mieszczą się dwa. Trzy ósemki w trioli trwają razem jedną ćwierćnutę.
cała nuta
półnuta
ćwierćnuta
ósemka
szesnastka
pauza całonutowa
pauza półnutowa
pauza ćwierćnutowa
pauza ósemkowa
pauza szesnastkowa
Każda wartość ma swoją pauzę, czyli ciszę o tej samej długości: pauzę całonutową, półnutową, ćwierćnutową, ósemkową i szesnastkową. Pauza też jest częścią muzyki i trzeba ją odliczyć tak samo dokładnie jak nutę.
Dwie pierwsze łatwo pomylić. Pauza całonutowa wisi pod czwartą linią, a półnutowa leży na trzeciej. Pauza całonutowa ma też drugie znaczenie: oznacza pauzę przez cały takt, bez względu na metrum.
Gdy w nutach chóru jest gruba pozioma kreska z liczbą nad nią, na przykład 8, masz tyle taktów pauzy. To typowe przy wstępach fortepianu. Licz takty, a nie sekundy, bo inaczej wejście się rozjedzie.
Muzykę dzielą na równe odcinki kreski taktowe. Odcinek między dwiema kreskami to takt. Podwójna kreska zamyka fragment utworu, a kreska końcowa (cienka i gruba) zamyka cały utwór.
Ile mieści się w takcie, mówi metrum, czyli dwie liczby na początku utworu, zapisane jedna nad drugą:
Metrum 3/4 to trzy ćwierćnuty w takcie, a 6/8 to sześć ósemek. Zamiast 4/4 często pisze się literę C, a przekreślone C oznacza 2/2. Wtedy liczy się na dwa, po półnucie.
Części taktu nie są równie ważne. Pierwsza, „raz”, jest zawsze najmocniejsza.
Ósemki liczy się z „i” pomiędzy: raz i dwa i trzy i cztery i.
Utwór nie zawsze zaczyna się od „raz”. Gdy pierwszy takt jest niepełny, to przedtakt: śpiewasz kilka nut przed pierwszym mocnym „raz”. Brakującą część zwykle „oddaje” ostatni takt utworu. Przy przedtakcie dyrygent pokazuje wejście na ostatnią część taktu, nie na „raz”.
Tempo mówi, jak szybko płyną kolejne uderzenia. Podaje się je jako liczbę uderzeń na minutę, w skrócie BPM, na przykład ♩ = 60. To znaczy 60 ćwierćnut na minutę, czyli jedna na sekundę. ♩ = 120 jest dwa razy szybciej.
Często zamiast liczby albo obok niej stoi włoskie określenie, na przykład Andante (spokojnie, w tempie kroku) albo Allegro (szybko). Najczęstsze znajdziesz w słowniku pojęć (rozdział 6).
Cztery ćwiczenia po cztery takty, od najłatwiejszego do najtrudniejszego. Po kliknięciu „Spróbuj” usłyszysz najpierw jeden takt metronomu na przygotowanie, a potem cztery takty samego metronomu: wyklaszcz albo zaśpiewaj rytm z nut, na przykład na „ta”. Zaraz potem te same cztery takty zabrzmią z nutami. To odpowiedź, więc od razu słychać, czy rytm się zgadzał.
Ćwiczenie 1 · łatwe
ćwierćnuty, półnuty, ósemki i pauzy
Ćwiczenie 2 · średnie
kropki i pauza ósemkowa
Ćwiczenie 3 · średnie
metrum 6/8: dwie grupy po trzy ósemki
Ćwiczenie 4 · trudne
synkopy, łuk przez kreskę taktową i szesnastki
na 4
na 3
na 2
Ręka dyrygenta pokazuje takt. „Raz” idzie zawsze w dół. Na 4: w dół, do środka, na zewnątrz, w górę. Na 3: w dół, na zewnątrz, w górę. Na 2: w dół, w górę. Jeśli się zgubisz, czekaj na ruch w dół: to początek taktu i najprostszy moment, żeby wrócić.
Tekst pod nutami. Zwykle jedna sylaba przypada na jedną nutę. Gdy sylaba ciągnie się przez kilka nut, za nią stoi pozioma linia, a nuty są połączone łukiem. Trzymasz tę samą sylabę i zmieniasz tylko dźwięki. Śpiewanie jednej sylaby na kilku dźwiękach to melizmat, częsty zwłaszcza w muzyce dawnej i sakralnej.
Ile ćwierćnut mieści się w półnucie?
dwie
Ile ćwierćnut trwa półnuta z kropką?
trzy
Co oznacza metrum 3/4?
trzy ćwierćnuty w takcie
W którą stronę dyrygent pokazuje „raz”?
w dół
Siedem nazw z rozdziału 1 to tylko białe klawisze. Do dźwięków pomiędzy nimi prowadzą małe znaki: krzyżyki, bemole i kasowniki. Stoją przy pojedynczych nutach albo zaraz przy kluczu i pojawiają się w prawie każdym utworze. Przeoczony znak to jeden z najczęstszych błędów w chórze, więc warto wiedzieć, co każdy z nich robi, jak długo działa i skąd się bierze.
Znaki, które zmieniają wysokość nuty, to znaki chromatyczne. Są trzy:
Znak stoi tuż przed nutą, na tej samej wysokości co ona: na tej samej linii albo w tym samym polu, czyli przestrzeni między liniami. Rzadko spotkasz też podwójny krzyżyk i podwójny bemol, które zmieniają dźwięk o cały ton.
Posłuchaj, jak to brzmi. W każdym takcie najpierw jest nuta bez znaku, a potem ta sama nuta ze znakiem.
♯ krzyżyk
♭ bemol
♮ kasownik
Znak postawiony przy nucie w trakcie utworu to znak przygodny. Działa na wszystkie nuty na tej samej wysokości do końca taktu, nawet jeśli nie jest przy nich powtórzony. Za kreską taktową przestaje obowiązywać. Wyjątek: gdy nuta przechodzi łukiem przez kreskę taktową, znak trwa razem z nią.
Kasownik działa tak samo jak inne znaki przygodne: od miejsca, w którym stoi, do końca taktu. Odwołuje krzyżyk albo bemol postawiony wcześniej w tym samym takcie.
Czasem wydawca stawia w następnym takcie znak w nawiasie, na przykład (♮). To tylko przypomnienie, że znak z poprzedniego taktu już nie działa.
Znak przygodny działa tylko w tej samej oktawie. Obejmuje wyłącznie nuty w tym samym miejscu na pięciolinii, czyli na tej samej linii albo w tym samym polu. Jeśli w takcie jest fis¹, a dalej f² (oktawę wyżej) bez znaku, śpiewasz f, nie fis. Wydawcy często stawiają wtedy przy f² kasownik albo znak w nawiasie, żeby rozwiać wątpliwości, ale reguła obowiązuje i bez niego. W starszych wydaniach bywa z tym różnie, więc w razie wątpliwości zapytaj dyrygenta.
krzyżyki
bemole
Krzyżyki i bemole stojące zaraz przy kluczu to znaki przykluczowe. W odróżnieniu od przygodnych:
Przy kluczu stoi tu fis, więc każde f, nisko i wysoko, śpiewasz jako fis:
Znak przykluczowy też można odwołać kasownikiem, ale tylko do końca taktu. Tu przy kluczu stoi b:
Znaki przykluczowe dochodzą zawsze w tej samej kolejności:
Bemole to ta sama kolejność liter co krzyżyki, tylko od końca. Gdy przy kluczu są dwa krzyżyki, to zawsze fis i cis. Gdy trzy bemole, to zawsze b, es i as.
| znak przygodny | znak przykluczowy | |
|---|---|---|
| gdzie stoi | przy nucie | przy kluczu, na początku każdej linijki |
| jak długo działa | do końca taktu | przez cały utwór, do zmiany tonacji |
| które oktawy | tylko ta sama | wszystkie |
Większość utworów ma swój „dom”: dźwięk, na którym melodia brzmi jak w spoczynku i na którym zwykle się kończy. To tonika, a dźwięki, z których zbudowany jest utwór, tworzą razem tonację. Ułożone po kolei od toniki do toniki dają gamę.
C-dur
G-dur
Pamiętasz z rozdziału 1, że między e–f i h–c są półtony? Gama C-dur to same białe klawisze od c do c, a półtony wypadają w niej między 3. a 4. oraz 7. a 8. dźwiękiem:
c – d – e ⌒ f – g – a – h ⌒ c
Właśnie ten układ (cały, cały, pół, cały, cały, cały, pół) brzmi jak gama durowa. Zacznij teraz tę samą drabinkę od g: g a h c d e f g. Półtony wypadną w złych miejscach. Żeby to naprawić, trzeba podwyższyć f na fis. Dlatego G-dur ma jeden krzyżyk: fis. Każda tonacja ma tyle znaków, ile potrzeba, żeby od jej toniki zachować ten sam układ półtonów.
C-dur
a-moll naturalna
Tonacje są dwóch rodzajów. Dur brzmi zwykle jaśniej i pogodniej, moll ciemniej i poważniej. Różnią się układem półtonów w gamie.
Tonacje durowe zapisujemy wielką literą (C-dur, G-dur), a molowe małą (a-moll, e-moll).
Te same znaki przy kluczu mają zawsze dwie tonacje: jedną durową i jedną molową. Na przykład bez znaków to C-dur albo a-moll.
Wystarczy policzyć znaki. Krzyżyki i bemole dochodzą zawsze w tej samej kolejności, więc sama ich liczba mówi, jaka to tonacja. Widzisz jeden krzyżyk: to G-dur albo e-moll. Widzisz dwa bemole: to B-dur albo g-moll.
| znaki przy kluczu | dur | moll |
|---|---|---|
| brak | C-dur | a-moll |
| 1♯ (fis) | G-dur | e-moll |
| 2♯ (fis, cis) | D-dur | h-moll |
| 3♯ (fis, cis, gis) | A-dur | fis-moll |
| 4♯ (fis, cis, gis, dis) | E-dur | cis-moll |
| 5♯ (fis, cis, gis, dis, ais) | H-dur | gis-moll |
| 1♭ (b) | F-dur | d-moll |
| 2♭ (b, es) | B-dur | g-moll |
| 3♭ (b, es, as) | Es-dur | c-moll |
| 4♭ (b, es, as, des) | As-dur | f-moll |
| 5♭ (b, es, as, des, ges) | Des-dur | b-moll |
| 6♭ (b, es, as, des, ges, ces) | Ges-dur | es-moll |
Są jeszcze tonacje z sześcioma i siedmioma krzyżykami oraz z siedmioma bemolami, ale w repertuarze chóru amatorskiego spotyka się je rzadko.
Dwa sposoby na szybkie rozpoznanie tonacji durowej:
Czy utwór jest w dur, czy w moll, podpowiada zwykle ostatni dźwięk basu: najczęściej jest to tonika.
Przy kluczu stoi jeden krzyżyk. Jaki to dźwięk i jaka tonacja durowa?
fis, G-dur
W takcie przed f stoi krzyżyk. Dwie nuty dalej, w tym samym takcie, znowu jest f bez znaku. Co śpiewasz?
fis
A w następnym takcie, jeśli przy kluczu nie ma znaków?
f
W takcie jest fis¹, a dalej f² bez znaku. Co śpiewasz?
f, bo znak przygodny działa tylko w tej samej oktawie
Co robi kasownik?
odwołuje krzyżyk albo bemol
Która tonacja durowa nie ma znaków przy kluczu?
C-dur
Śpiewanie z nut to w dużej mierze skakanie o określone odległości: o ile w górę albo w dół od dźwięku, który właśnie śpiewasz. Taka odległość ma nazwę. Kto ją rozpoznaje w nutach i słyszy w głowie, ten trafia w dźwięk bez szukania.
Interwał to odległość między dwoma dźwiękami. Gdy dźwięki brzmią jeden po drugim, to interwał melodyczny. Gdy razem, to harmoniczny, jak wtedy, gdy śpiewasz w akordzie z innym głosem. Interwały do oktawy włącznie to interwały proste i tylko nimi zajmujemy się w tym rozdziale.
Licz nazwy dźwięków razem z pierwszym i ostatnim. Od c do e: c, d, e, czyli trzy, więc to tercja. Od c do g: c, d, e, f, g, czyli pięć, więc to kwinta.
| liczba | nazwa |
|---|---|
| 1 | pryma |
| 2 | sekunda |
| 3 | tercja |
| 4 | kwarta |
| 5 | kwinta |
| 6 | seksta |
| 7 | septyma |
| 8 | oktawa |
Na pięciolinii jest jeszcze szybszy sposób: gdy obie nuty leżą na liniach albo obie w polach, interwał jest nieparzysty (tercja, kwinta, septyma). Gdy jedna leży na linii, a druga w polu, jest parzysty (sekunda, kwarta, seksta, oktawa).
Sama nazwa to nie wszystko. Tercja c–e ma 4 półtony, a tercja e–g tylko 3, bo między e i f jest półton. Dlatego interwały mają też wielkość:
| interwał | półtony | przykład | posłuchaj |
|---|---|---|---|
| pryma czysta | 0 | c–c | |
| sekunda mała | 1 | e–f | |
| sekunda wielka | 2 | c–d | |
| tercja mała | 3 | a–c | |
| tercja wielka | 4 | c–e | |
| kwarta czysta | 5 | c–f | |
| tryton | 6 | f–h | |
| kwinta czysta | 7 | c–g | |
| seksta mała | 8 | e–c | |
| seksta wielka | 9 | c–a | |
| septyma mała | 10 | g–f | |
| septyma wielka | 11 | c–h | |
| oktawa czysta | 12 | c–c |
Wszystkie przykłady leżą na białych klawiszach, więc łatwo je znaleźć na klawiaturze.
Pryma i oktawa. Pryma to dwa razy ten sam dźwięk, czyli unisono, gdy cały głos śpiewa jedną nutę. Oktawa to „ten sam dźwięk, tylko wyżej”. Brzmią najbardziej zgodnie ze wszystkich interwałów.
Sekunda. Krok do sąsiedniego dźwięku, z którego zbudowana jest większość melodii. Mała (1 półton) jest ciasna i napięta, wielka (2 półtony) brzmi jak zwykły krok w gamie.
Tercja. Najważniejszy interwał w harmonii. Wielka brzmi jasno, mała smutniej. To właśnie tercja w akordzie decyduje, czy brzmi on durowo, czy molowo (rozdział 4).
Kwarta i kwinta. Stabilne, „puste”, bez wyraźnego nastroju. Kwinta to szkielet akordu i w chórze musi brzmieć bardzo czysto.
Tryton. Dokładnie pół oktawy, 6 półtonów. Brzmi niespokojnie i „chce” się rozwiązać. Dawniej nazywano go diabłem w muzyce.
Seksta. Szeroka, śpiewna. Wielka brzmi jaśniej, mała ciemniej.
Septyma. Prawie oktawa, ale nie do końca, więc brzmi napięcie i ciągnie dalej. Wielka (11 półtonów) jest tuż pod oktawą i brzmi najostrzej.
Szukaj interwałów w znanych melodiach. Kojarzenie interwału z początkiem melodii, którą dobrze znasz, to jeden z najskuteczniejszych sposobów nauki. Gdy słuchasz muzyki albo śpiewasz utwór z naszego repertuaru, spróbuj nazwać, o ile skacze melodia. Zachęcamy do szukania własnych skojarzeń: te, które znajdziesz sam, zapamiętasz najlepiej.
Kliknij Losuj: na pięciolinii pojawią się dwa dźwięki, a pierwszy od razu zabrzmi. Odczytaj z nut interwał, zaśpiewaj drugi dźwięk i kliknij Sprawdź. Usłyszysz drugi dźwięk, potem oba razem, i zobaczysz nazwę interwału. Jeśli zgubisz pierwszy dźwięk, kliknij Powtórz pierwszy.
Ustawienia nad ćwiczeniem:
Jaki to interwał: d–f?
tercja mała, 3 półtony
Obie nuty leżą na liniach. Czy to może być kwarta?
nie, bo kwarta jest parzysta: jedna nuta na linii, druga w polu
Ile półtonów ma kwinta czysta?
7
Który interwał decyduje, czy akord jest durowy, czy molowy?
tercja
Większość określeń w nutach jest po włosku. Tu znajdziesz te, które spotkasz najczęściej, pogrupowane według tego, czego dotyczą.
| termin | w nutach | znaczenie |
|---|---|---|
| crescendo | cresc., < | stopniowo coraz głośniej |
| decrescendo | decresc., > | stopniowo coraz ciszej |
| diminuendo | dim. | to samo co decrescendo |
| forte |
|
głośno |
| fortepiano |
|
głośno i zaraz cicho |
| fortissimo |
|
bardzo głośno |
| mezzoforte |
|
średnio głośno |
| mezzopiano |
|
średnio cicho |
| pianissimo |
|
bardzo cicho |
| piano |
|
cicho |
| sforzando |
|
nagły, mocny akcent na jednym dźwięku |
Głośność jest względna: forte w kołysance to coś innego niż forte w hymnie. Ostatecznie skalę ustala dyrygent.
| termin | w nutach | znaczenie |
|---|---|---|
| a tempo | – | wróć do tempa sprzed zmiany |
| accelerando | accel. | stopniowo przyspieszając |
| adagio | – | wolno, spokojnie |
| allegretto | – | dość żywo, wolniej niż allegro |
| allegro | – | szybko, żywo |
| andante | – | spokojnie, w tempie kroku |
| largo | – | bardzo wolno, szeroko |
| lento | – | wolno |
| moderato | – | umiarkowanie |
| presto | – | bardzo szybko |
| rallentando | rall. | stopniowo zwalniając |
| ritardando | rit., ritard. | stopniowo zwalniając |
| ritenuto | riten. | wolniej od razu, nie stopniowo |
| rubato | – | swobodnie, z elastycznym tempem |
| tempo primo | Tempo I | wróć do tempa z początku utworu |
| termin | w nutach | znaczenie |
|---|---|---|
| akcent |
|
ten dźwięk mocniej |
| cezura |
|
krótka cisza, przerwa przed dalszym ciągiem |
| fermata |
|
przetrzymaj dźwięk dłużej; jak długo, pokazuje dyrygent |
| glissando |
|
płynny poślizg z jednego dźwięku do drugiego |
| legato |
|
płynnie, bez przerw między dźwiękami |
| łuk |
|
nad nutami o tej samej wysokości łączy je w jeden dźwięk; nad różnymi dźwiękami oznacza legato, a z jedną sylabą melizmat (rozdział 3) |
| małe nuty |
|
zwykle wariant do wyboru (ossia) albo podpowiedź z innego głosu przed Twoim wejściem; tej drugiej nie śpiewasz. W razie wątpliwości zapytaj dyrygenta |
| marcato |
|
wyraziście, każdy dźwięk zaznaczony |
| nuta z krzyżykiem zamiast główki |
|
dźwięk bez określonej wysokości: mówiony, szept, okrzyk albo klaśnięcie; co dokładnie, zwykle jest opisane obok |
| oddech |
|
tu weź oddech |
| ossia |
|
wersja alternatywna, np. dla tych, którzy nie sięgną wysokiego dźwięku |
| portato |
|
dźwięki lekko oddzielone, ale wciąż prowadzone razem |
| przednutka |
|
krótki dźwięk ozdobny tuż przed nutą; przekreślona jest bardzo krótka |
| staccatissimo |
|
bardzo krótko |
| staccato |
|
krótko, oddzielnie |
| tenuto |
|
przytrzymaj pełną wartość, lekko podkreśl |
| tryl |
|
szybkie przeplatanie dźwięku z sąsiednim wyższym |
| termin | znaczenie |
|---|---|
| cantabile | śpiewnie |
| dolce | słodko, łagodnie |
| espressivo (espr.) | z wyrazem |
| leggiero | lekko |
| maestoso | majestatycznie |
| tranquillo | spokojnie |
| termin | w nutach | znaczenie |
|---|---|---|
| a cappella | – | bez akompaniamentu |
| bocca chiusa | b. ch. | z zamkniętymi ustami, mrucząc |
| divisi |
|
głos dzieli się na dwie (albo więcej) partie |
| solo | – | śpiewa jedna osoba albo mała grupa |
| tutti | – | wszyscy (zwykle po solo) |
| unisono | unis. | wszyscy ten sam dźwięk (zwykle po divisi) |
| termin | w nutach | znaczenie |
|---|---|---|
| coda |
|
zakończenie; przy „to coda” przeskakujesz do znaku cody |
| da capo | D.C. | wróć na początek utworu |
| dal segno | D.S. | wróć do znaku segno |
| fine | – | koniec; po powrocie (D.C. al fine) śpiewasz do tego miejsca |
| repetycja |
|
powtórz fragment między znakami |
| volta |
|
za pierwszym razem śpiewasz takty pod „1.”, przy powtórzeniu przeskakujesz od razu do „2.” |
Łączą się z innymi określeniami, na przykład poco a poco crescendo, più mosso, sempre piano.
| termin | znaczenie |
|---|---|
| meno | mniej (meno mosso: wolniej) |
| molto | bardzo |
| mosso | ruchliwie |
| più | bardziej (più mosso: żywiej) |
| poco | trochę |
| poco a poco | stopniowo |
| sempre | stale, cały czas |
| subito (sub.) | nagle (subito piano: nagle cicho) |